اصول کلی عملی نمودن جلو های روح فلسفی

ابتدا اصول کلی برای عملی نمودن جلوه های روح فلسفی در برنامه ریزی درسی را مورد بحث و بررسی قرار داده می شوند سپس هر کدام را به تفکیک مورد مداقه قرار می دهیم.

1)جامعیت شورای برنامه زیری درسی : تصمیم گیرندگان برنامه درسی هستند که کیفیت برنامه تا حدود زیادی به صلاحیت این افراد بستگی دارد .بنابراین یکی از ویژگی های شورای برنامه ریزی درسی جامعیت آن است .چون برنامه درسی به تخصص های گوناگون نیازمنداست .شورا باید متخصصان گوناگونی نظیر :برنامه ریزدرسی ،روانشناس ،متخصص موضوعی ،فیلسوف تربیتی ،فناورآموزشی و برخی تخصص های دیگر را به عضویت داشته باشد(ملکی،30:1388).

 برخورداری شورای برنامه ریزی درسی از تخصص های گوناگون به معنای توجه به امری خاص نیست ،محدودیت را ایجاد نمی کند بلکه حاکی از آن است که مشکلات و مسایل را در ارتباط با هم مورد بحث قرار می دهند . توجه چند بعدی و دید وسیعی دارند .

2)توجه به همه عناصر برنامه درسی مطلوب : یکی از ویژگی های برنامه درسی مطلوب توجه به همه عناصر برنامه درسی است . یعنی همه عناصر حضور دارند و هر کدام جایگاه خاص دارند (ملکی،388: 31). برنامه درسی به منزله طرح و نقشه یادگیری است عناصری از قبیل ؛هدف ،محتوا ،روش ،ارزشیابی ،زمان ،فضا ،فعالیت ها،تصاویر نمودار و ... دارد . برنامه درسی مطلوب باید به همه این ها توجه کند و همه را با هم مورد بحث و بررسی قرار دهد .برنامه درسی دارای ابعاد گوناگون است .بدین جهت یک رویکرد چند وجهی است .

3)آگاهی معلم و اولیای مدرسه از فلسفه و جلوه های روح فلسفی :نمی توان بدون اطلاع و اگاهی لازم برای دانش آموزان برنامه ریزی کرد.

زمینه های عملی نمودن جلوه های روح فلسفی دربرنامه ریزی درسی کدامند ؟برای پاسخ به این سؤال چهارمورد از جلوه های روح فلسفی نظیر ؛دیدوسیع ، کنجکاوی ،ژرف نگری و تردید منطقی را مورد بررسی قرار می دهیم .

دید وسیع : یعنی امور مختلف را با هم ببینیم . دید وسیع، ارتباط امور را در ذهن متفکر روشن می سازد و ذهن او را متوجه علل و عوامل مختلف می کند. پس کلیه فعالیت هایی که معلم برای دانش آموزان خود طراحی می کند و یا دانش آموزان به صورت فردی یا گروهی با نظارت معلم و مدرسه طراحی می کنند را فعالیت های یاددهی یادگیری می گویند . با این حال چگونه می توان دید وسیع و سایر جلوه های روح فلسفی را در برنامه ریزی درسی عملی کرد؟ زمینه های بهره برداری از آن ها در برنامه ریزی درسی چیست ؟

دید وسیع و تدریس :تدریس عبارت است از تعامل یا رفتار متقابل معلم و شاگرد بر اساس طراحی منظم هدفدار معلم برای ایجاد تغییر در رفتارشاگرد(شعبانی،104:1386). حال دید وسیع چه ارتباطی با تدریس دارد ؟و تدریس چه ارتباطی با برنامه ریزی درسی دارد ؟همانطور که در ابتدا برنامه ریزی درسی را برنامه ریزی فعالیت های یاددهی– یادگیری تعریف نمودیم تدریس فعالیت یاددهی است و یخشی از برنامه ریزی درسی است .به اعتقاد علمای علوم رفتاری مهم ترین ویژگی تدریس تعامل یا رفتار متقابل معلم و شگرد است .برای داشتن رفتار  متقابل و هدفمند نیاز است معلم در تدریس خود به همه ابعاد و ویژگی های دانش آموزان از قبیل ؛توانایی ها ،استعدادها و نیازهای آنان توجه کند .دانش آموزان را نشناسد و با شناخت برخورد کند یعنی همه امور را با هم مورد توجه قرار دهد ،کل نگر باشد تا  بتواند به اهداف تعیین شده دست یابد بدین طریق جلوه فلسفی دید وسیع را در خود و دانش آموزان پرورش می دهد.

 در بند3-4 سند ملی برنامه ریزی درسی به نقش مرجعیت معلم اشاره کرده و آمده است ؛ در این برنامه های درسی و تربیتی باید به نقش مرجعیت معلم در هدایت تربیتی برای تقدم تزکیه برتعلیم، غنی سازی محیط تربیتی و یادگیری، فعال سازی دانش آموزان در فرآیند یادگیری و تربیت پذیری و ترغیب آنان نسبت به یادگیری مستمر توجه نماید. همچنین زمینه ی ارتقاء صلاحیت های اعتقادی ،اخلاقی،حرفه ای و تخصصی معلم را فراهم سازد.

دید وسیع و یادگیری :یادگیری عبارت است از فرایند تغییرات نسبتا پایدار در رفتار بالقوه فرد بر اثر تجربه (هیلگارد نقل ازسیف ،1368).هدف یادگیری تغییر رفتار است و هر رفتاری علل گوناگونی دارد و نمی توان علت بروز یک رفتار را یک عامل خاص در نظر گرفت . بنابراین دید وسیع داشتن به معلم کمک می کند تا تغییرات مورد نظر را در فراگیران خود به وجود آورد.

دید وسیع و برنامه ریزی درسی : در برنامه ریزی درسی فعالیت ها و فرصت هایی طراحی می شود که به عوامل و عناصر متعددی وابسته هستند .فعالیت هایی که معلم برای دانش آموزان خود طراحی می کند چندبعدی و چندوجهی هستند برای تحقق این امر داشتن دید وسیع لازم و ضروری است .

کنجکاوی و تردید منطقی در دانش آموزان :در واقع تردید منطقی مقدمه کنجکاوی است ، فرد امور را با شک منطقی نگاه می کند ،سپس سؤال می کند . اگر تردید نداشته باشد کنجکاو نمی شود

معلم و کنجکاوی فراگیران: . کنجکاوی، فرد را به بررسی اسباب و علل امور وا می دارد و موجب طرح مسائل تازه و مهم می شود. کنجکاوی، حالت استفهام را در فرد به وجود می آورد و دائما او را به پرسش و سوال تشویق می کند. پس معلم باید موقعیت آموزشی طوری فراهم کند که فراگیران خود را در فعالیت های آموزشی سهیم بدانند در چنین مواقعی کنجکاوی و جریان تفکر در کلاس درس و مدرسه امکان پذیر می  شود. او باید بتواند در روند فعالیت ها ؛ باورها و اطلاعات گذشته و مورد قبول شاگردان را مورد سؤال قرار دهد تا دانش آموزان را به تفکر و کنجکاوی وادار کند.علاوه بر آن معلم باید شرایط آموزشی را به گونه ای ترتیب دهد که شاگردان  مطمئن شوند که اختلاف نظر آنان با معلم مشکلاتی را در پی نخواهد داشت.نوع پرسش و پاسخ معلم در فرایند تفکر و کنجکاوی بسیار مهم است .توجه به سؤال های دانش آموزان و تشویق آنان به طرح سؤال در این فرایند مؤثر است .محیطی فراهم کند که دانش آموزان در آن احساس امنیت کنند و بتوانند به یکدیگر و به معلم اعتماد و اطمینان نمایند.معلمان باید با دقت و احترام به اظهار نظرهای دانش آموزان گوش دهند .آنان می توانند به طور مستند و معقول اظهارات نادرست دانش آموزان را رد کنند ، اما هرگز نباید خود دانش آموزان را طرد نمایند یا مورد سرزنش قرار دهند.

ژرف نگری :یعنی عبور از امور سطحی و پی بردن به عمق قضایاست .سطحی نگری در کتاب های درسی ما جلوهای آشکار دارد .توجه به محفوظات و تکیه بر دانش به تنهایی راه را بر ژرف اندیشی می بندد .بنابراین معلمان و برنامه ریزان باید توجه به دانش را گامی برای رسیدن به ارزشیابی قلمداد کنند نه بر این سطح از یادگیری توقف کنند.پس برای عملی نمودن به ژرف نگری در برنامه ریزی درسی فعالیت های یاددهی و یادگیری را به گونه سازماندهی کرد که دانش آموزان با طرح مساله و تفکر درباره آن به عمق قضایا پی ببرند و مطالب مورد نیاز را خودشان کشف کنند .

 معلم و جلوه های روح فلسفی :معلم به عنوان یک عامل مهم که در شکل دهی برنامه و اجرای آن نقش اساسی ایفا می کند به چند روش می تواند زمینه های عملی دید وسیع ،تردید منطقی ،کنجکاوی و ژرف اندیشی را فراهم کند .

الف)معلم باید خود از ویژگی های روح فلسفی برخوردار باشد تا بتواند آن ها را در برنامه ریزی درسی عملی کند .معلم باید کنجکاو ،ژرق اندیش و از بینش قوی برخوردار باشد،همواره به امور اطراف خود با تردید منطقی و کنجکاوانه نگاه کند و این ویژگی ها را به طور مستقیم و غیر مستقیم در دانش آموزان خود پرورش دهد .دانش آموزان را به سؤال کردن تشویق کند. معلم سطحی نگر نمی تواند دانش آموزان را تشویق کند تا عمقی فکر کنند.معلم دمدمی مزاج از آن چه که می گوید عمل نمی کند نمی تواند به دانش آموزان خود یاد دهد که تضاد در رفتار نداشته باشند.

ب)در طراحی فعالیت های یاددهی– یادگیری به همه عناصر برنامه درسی و نیازهای مختلف روحی ، روانی و جسمانی دانش آموزان توجه کند.باید قبل از تهیه برنامه به سؤال های زیر پاسخ دهد؛برنامه برای رسیدن به چه اهدافی تهیه می شود؟چه محتوایی برای رسیدن به این اهداف لازم است ؟روش ها کدامند؟چگونه و از چه روش هایی می توان ارزشیابی نمود؟چه مواد و سایلی لازم است ؟وسؤال های دیگر .

د) برخورداری از صلاحیت های معلمی :منظور از صلاحیت معلمی ،مجموعه شناخت ها ،گرایش ها و مهارت هایی است که معلم با کسب آن ها می تواند در جریان تعلیم و تربیت به پرورش جسمی ،عقلی ،عاطفی ،اجتماعی و معنوی فراگیران کمک کند(ملکی ،11:1391).معلمی می تواند کنجکاوی دانش آموزان خود را برانگیزد و یادگیری عمقی را در آن ها ایجاد کند که به این صلاحیت ها مجهز باشد .

ج)فراهم نمودن فضای آرام و با نشاط در کلاس درس:فضای کلاس درس باید به گونه ای باشد که دانش آموزان عقاید مخالف را تحمل کنند ، به همدیگر احترام بگذارند ،گفته های دیگران حتی معلم را سریع نپذیرند بلکه بتوانند با طرح سؤال از معلم و شنیدن پاسخ های معلم شک و تردید خود را برطرف کنند .معلم از سؤال کردن دانش موزان نگران نشود بلکه آن ها را تشویق به سؤال کردن کند.به دانش آموزان یاد دهد که نباید امور مختلف و گفته های دیگران را به طور صد در صد بپذیرند؛ بلکه باید جایی نیز برای عقیده مخالف باز کنند. به عبارت دیگر، بدون تامل و تفکر درست و عمیق، افکار و عقاید مختلف را نپذیرند؛ چرا که تردید منطقی مقدمه تحقیق و موجب رشد فکری و فلسفی است.

همیشه دقیق و کنجکاو باشند و میل به درک حقایق را همواره در خود زنده نگه دارند.
تلاش کنند تا هر چیزی را به طور عمیق بفهمند و به معرفت سطحی از اشیا و امور مختلف بسنده نکنند عمق قضایا را درک کنند و به این ترتیب، ارتباط میان چیزها را روشن سازند.دید وسیعی داشته باشند. از مسائل ، بالاتر رفته و از بالا یعنی از افق دیدگاه عقلانی و بدون دخالت دادن احساسات، تعصبات و عقاید پیشین به آن ها نگاه کنند. با این روش حقیقت و واقعیت هر چیز برایمان مشخص خواهد شد.ظرفیت و قدرت تحمل عقاید دیگران را، اگر چه مخالف عقاید ماست، در خود بپرورانند

نتیجه گیری :آن چه که به عنوان خصوصیات روح فلسفی در نظر گرفته شده است را می توان ویژگی هایی دانست که هر معلم یا مربی باید داشته باشد.این خصوصیات به هم پیوسته اند و ارتباط تنگاتنگی با هم دارند .در واقع تفکیک صوری آن ها به منظور فهم بهتر و پرورش آنها در وجود آدمی است . پس نه تنها یک فیلسوف باید این ویژگی ها را داشته باشد بلکه معلم و هر فردی که با نوعی با تعلیم و تربیت سروکار داشته باشد باید از این ویژگی ها برخوردار باشد .این ویژگی ها یک یکپارچه اند ، هر کدام مکمل دیگری است و به تنهایی کافی نیستند.وقتی از کنجکاوی صحبت می کنیم لازمه اش این است که فرد باید شک منطقی داشته باشد نه این که به هرچیزی با شک و ظن به طور افراطی نگاه کند. (تردیدمنطقی)علاوه بر آن برای پرورش کنجاوی باید از امور سطحی بگذریم و به عمق قضایا فکر کنیم(ژرف اندیشی) امور را در ارتباط با هم مطالعه کنیم(دیدوسیع) و هیچ وقت به وضع موجود راضی نباشیم(ترقی طلبی)از برخورد با آرای مخالف ترس نداشته باشیم(سعه صدر) اما رفتار عجیب و غیر قابل پیش بینی از خود نشان ندهیم (وحدت شخصیت)و به دنبال پرورش فضایل انسانی باشیم(طرفداری از ارزش های انسانی).برای پرورش این خصوصیات باید نقشه راه داشته باشیم و برای بروز و ظهور آن ها در معلمان و دانش آموزان باید برنامه ریزی جامعی طراحی کرد.